Khi “phím bấm” trở thành lưỡi dao

Thực trạng này không còn là hiện tượng cá biệt. Nghiên cứu từ Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho thấy có gần 31% học sinh THCS và THPT tại Việt Nam từng trải qua cảm giác bị bắt nạt trực tuyến ít nhất từ hai lần trở lên. Trong môi trường số, mỗi lượt tương tác vô tình đôi khi lại để lại những vết thương lòng rất sâu cho người ở phía bên kia màn hình.

Sức ép từ những đám đông vô hình

Các hội nhóm ẩn danh trên mạng xã hội đang hoạt động như bộ máy kích hoạt phản ứng đám đông. Chỉ từ một bài tố cáo cảm tính, đám đông ẩn danh có thể lập tức nhắm vào một cá nhân, mà nạn nhân phần lớn là học sinh. Lúc này, tốc độ lan truyền hoàn toàn lấn át sự thật, kéo theo hàng loạt bình luận suy diễn, nhạo báng và xúc phạm tiêu cực.

Trong môi trường học đường, sức ép từ những hội nhóm ẩn danh hay các nhóm chat tập thể càng trở nên nặng nề. Do không phải công khai danh tính, nhiều người dễ dàng buông những lời ác ý hay chia sẻ những bức meme chế giễu mà không nghĩ đến hậu quả. Tuy nhiên, khi những hành động tưởng chừng nhỏ nhặt đó được nhân lên bởi hàng trăm người, chúng sẽ tạo ra một áp lực tinh thần quá lớn, khiến các em cảm thấy bị cô lập và tổn thương sâu sắc.

Những tổn thương không nhìn thấy bằng mắt thường

Khác với những va chạm thể xác thông thường, bạo lực ngôn từ trên mạng tác động thầm lặng nhưng lại ăn sâu vào tâm lý. Những lời công kích, chế giễu lặp đi lặp lại khiến học sinh dễ rơi vào trạng thái căng thẳng, lo âu, làm giảm đi sự tự tin và cản trở khả năng giao tiếp ngoài đời thực. Đại diện UNICEF từng nhấn mạnh, việc trang bị kỹ năng số và hướng dẫn học sinh ứng xử văn minh trên không gian mạng là vô cùng cần thiết để bảo vệ các em trước những tổn thương này.

Em N.T.D (phường Ba Đình, Hà Nội) - một nữ sinh bị bạn học lấy ảnh cá nhân trên mạng xã hội, ghép vào hình ảnh nhạy cảm rồi lan truyền trong nhóm lớp, biến em thành đối tượng chế giễu công khai. Sự việc chỉ được gia đình nhận biết khi D. bắt đầu có biểu hiện sợ hãi, né tránh giao tiếp và không muốn đến trường. Một hình ảnh thuộc về riêng tư, khi rơi vào tay đám đông vô tình, đã biến thành công cụ giải trí vô thưởng vô phạt nhưng lại để lại nỗi đau có thật cho người trong cuộc.

Dưới góc độ chuyên môn, Thạc sĩ, Bác sĩ tâm lý Bùi Phương Thảo (Bệnh viện Tâm thần ban ngày Mai Hương) cho rằng bắt nạt trực tuyến thường để lại tổn thương tâm lý dai dẳng hơn nhiều hình thức bạo lực học đường truyền thống vì nó phá vỡ cảm giác an toàn cuối cùng của một đứa trẻ: nơi trú ẩn riêng tư. “Nếu một vụ bắt nạt trong sân trường có thể kết thúc khi tan học, thì trên mạng xã hội, sự chế giễu có thể lặp lại 24/7, xuất hiện bất cứ lúc nào chỉ với một thông báo hay một lượt chia sẻ mới”, bác sĩ Bùi Phương Thảo khẳng định.

Theo chuyên gia, ở lứa tuổi vị thành niên, não bộ đang trong giai đoạn phát triển mạnh về cảm xúc và nhu cầu được công nhận xã hội. Vì vậy, việc bị công khai bôi nhọ trước đám đông rất dễ khiến trẻ hình thành cảm giác xấu hổ, mất giá trị bản thân và tự cô lập chính mình.

Điều khiến bắt nạt trực tuyến ám ảnh hơn nữa là tính chất không giới hạn và khó kiểm soát. Trên mạng xã hội, nạn nhân không biết có bao nhiêu người đã xem, chia sẻ hay đang bàn tán về mình. Chính sự mơ hồ ấy khiến não bộ dễ rơi vào trạng thái lo âu kéo dài, luôn cảm thấy mình đang bị phán xét bởi mọi ánh nhìn xung quanh. “Nhiều bệnh nhân trẻ tuổi sau này vẫn nhớ rất rõ một bài đăng bị bêu riếu từ nhiều năm trước, không phải vì sự việc quá lớn, mà vì cảm giác xấu hổ và cô lập mà nó tạo ra đã được não bộ lưu giữ như một ký ức sang chấn”, bác sĩ Bùi Phương Thảo cho biết.

Thạc sĩ, Bác sĩ Bùi Phương Thảo cho rằng bạo lực mạng không còn là "chuyện trẻ con" mà là một vấn đề sức khỏe tâm thần thực sự. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Khi sự im lặng trở thành rào cản cuối cùng

Nỗi đau của bạo lực mạng không chỉ đến từ những lời chỉ trích, mà còn đến từ sự đơn độc của người trong cuộc. Báo cáo của UNICEF chỉ ra một con số đáng suy ngẫm: cứ năm trẻ em thì có một em từng bị bắt nạt trên mạng, nhưng 3/4 trong số đó chọn cách im lặng vì không biết tìm kiếm sự giúp đỡ ở đâu hoặc sợ bị người lớn phán xét ngược, thậm chí sợ bị tước đi quyền sử dụng internet.

Một học sinh khi phải đối diện với hàng nghìn bình luận tiêu cực mà không biết tìm chỗ dựa ở đâu rất dễ rơi vào trạng thái tê liệt tinh thần. Sự im lặng bị ép buộc ấy biến bạo lực mạng thành một loại độc tố âm thầm, gặm nhấm lòng tự trọng từ bên trong, lặng lẽ mà dai dẳng. Trong khi bên ngoài, không ít người xem việc công kích như một sự giải trí, thì phía sau màn hình lại là một khoảng lặng cô đơn. Những đứa trẻ dần kiệt sức khi không tìm thấy lối ra, và cũng chưa kịp nhận được một sự nâng đỡ kịp thời.

Theo Bác sĩ Bùi Phương Thảo, xã hội hiện nay vẫn đang đánh giá quá thấp mức độ nguy hiểm của bắt nạt trực tuyến chỉ vì nó không để lại thương tích hữu hình. Người ta thường dễ nhận diện bạo lực khi nhìn thấy vết thương trên cơ thể, nhưng lại đánh giá thấp những tổn thương tâm lý vì chúng không nhìn thấy được.

Dù không gây đau đớn về thể xác, bạo lực mạng hoàn toàn có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng như rối loạn lo âu hay trầm cảm, thậm chí là tự tử. Do đó, bạo lực mạng không còn là "chuyện trẻ con" mà là một vấn đề sức khỏe tâm thần thực sự, cần được đối xử nghiêm túc như các hình thức bạo lực khác.

Khi "bàn phím" trở thành lưỡi dao, việc ngăn chặn không thể chỉ trông chờ vào sự chịu đựng của nạn nhân. Thay vào đó, cần giải pháp đồng bộ: trẻ được trang bị kỹ năng số và hỗ trợ tâm lý; nhà trường chủ động can thiệp sớm; còn cộng đồng mạng phải trách nhiệm trong từng tương tác. Bởi lẽ, một hành động cân nhắc hơn trên bàn phím chính là một sự bảo vệ nhẹ nhàng nhưng thiết thực dành cho tuổi trẻ của các em.

Nhóm PV