Thông tin được đưa ra tại buổi làm việc giữa Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn với Cục Hải quan. Tại đây, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn đã trình bày đề xuất xây dựng mô hình thống nhất cơ quan hải quan chủ trì thực hiện kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu và phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh tại cửa khẩu.
Theo ông Âu Anh Tuấn, đề xuất này được xây dựng trên cơ sở Thông báo kết luận ngày 22/3/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng về chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm liên quan đến yêu cầu đổi mới cơ chế quản lý, giảm chồng chéo trong hoạt động kiểm tra chuyên ngành và nâng cao hiệu quả thông quan hàng hóa.
Trong đó, Tổng Bí thư yêu cầu nghiên cứu mô hình giao cơ quan hải quan làm đầu mối thực hiện kiểm tra hàng hóa tại cửa khẩu, bao gồm kiểm tra chuyên ngành, kiểm dịch động vật, kiểm dịch thực vật cùng các nội dung liên quan.
Thực hiện chỉ đạo này, Chính phủ đã giao Bộ Tài chính xây dựng Đề án để trình Chính phủ trong tháng 5/2026.
Mô hình mới hướng tới số hóa, đồng bộ dữ liệu kiểm tra chuyên ngành và nâng cao hiệu quả quản lý xuất nhập khẩu.
Doanh nghiệp phải làm việc với nhiều đầu mối
Theo lãnh đạo Cục Hải quan, hiện nay doanh nghiệp khi thực hiện thủ tục xuất nhập khẩu phải làm việc với nhiều cơ quan khác nhau như hải quan, cơ quan kiểm dịch động vật, kiểm dịch thực vật, cơ quan kiểm tra an toàn thực phẩm, kiểm tra chất lượng, các tổ chức đánh giá sự phù hợp và phòng thử nghiệm.
Sau khi hoàn tất các thủ tục kiểm tra chuyên ngành, doanh nghiệp mới tiếp tục quay lại làm thủ tục hải quan để thông quan hàng hóa. Quy trình nhiều tầng nấc này khiến doanh nghiệp mất thêm thời gian, chi phí và kéo dài thời gian thông quan.
Không chỉ gây áp lực cho doanh nghiệp, việc phân tán đầu mối kiểm tra còn tạo khó khăn trong chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý chuyên ngành với cơ quan hải quan, làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước cũng như khả năng phân tích, đánh giá rủi ro.
Bên cạnh đó, nhiều thủ tục kiểm tra chuyên ngành hiện chưa được số hóa hoàn toàn, chưa kết nối đồng bộ với hệ thống hải quan điện tử, dẫn tới quá trình xử lý hồ sơ còn kéo dài và thiếu dữ liệu phục vụ công tác quản lý.
Đề xuất doanh nghiệp chỉ nộp một bộ hồ sơ
Từ thực tế trên, Cục Hải quan đề xuất xây dựng mô hình mới theo hướng doanh nghiệp chỉ cần nộp một bộ hồ sơ trên hệ thống hải quan điện tử và Cơ chế một cửa quốc gia, thay vì phải nộp cho nhiều cơ quan như hiện nay.
Theo mô hình đề xuất, cơ quan hải quan sẽ là đầu mối tiếp nhận hồ sơ kiểm tra chuyên ngành, phối hợp với các tổ chức đánh giá sự phù hợp, phòng thử nghiệm và căn cứ kết quả kiểm tra để thực hiện thông quan hàng hóa.
Ông Âu Anh Tuấn cho biết mô hình này sẽ giúp doanh nghiệp giảm số lần khai báo, giảm đầu mối tiếp xúc, rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí tuân thủ.
Cục Hải quan đề xuất mô hình doanh nghiệp chỉ nộp một bộ hồ sơ trên hệ thống hải quan điện tử và Cơ chế một cửa quốc gia.
Đối với cơ quan quản lý, việc tập trung dữ liệu trên một hệ thống thống nhất sẽ hỗ trợ xây dựng cơ chế quản lý rủi ro đồng bộ, nâng cao hiệu quả giám sát và kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu.
Lãnh đạo Cục Hải quan cũng khẳng định trong mô hình mới, các bộ quản lý chuyên ngành vẫn giữ vai trò ban hành chính sách, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, chỉ định các tổ chức đánh giá sự phù hợp và thực hiện quản lý nhà nước chuyên ngành. Cơ quan hải quan chỉ là đơn vị trực tiếp tổ chức thực hiện kiểm tra tại cửa khẩu.
Theo đại diện Cục Hải quan, đề án được tham khảo từ kinh nghiệm của Hải quan Trung Quốc. Từ năm 2018, Trung Quốc đã thực hiện hợp nhất nhiều chức năng kiểm tra chuyên ngành về cơ quan hải quan, bao gồm kiểm dịch động vật, kiểm dịch thực vật, kiểm dịch y tế và kiểm tra an toàn thực phẩm.
Để triển khai mô hình mới tại Việt Nam, Cục Hải quan kiến nghị sửa đổi một số quy định pháp luật liên quan đến kiểm dịch động vật, kiểm dịch thực vật, an toàn thực phẩm, chất lượng sản phẩm hàng hóa và các quy định liên quan khác.
Đồng thời, cần điều chỉnh quy định về chức năng, nhiệm vụ của Bộ Tài chính và các bộ quản lý chuyên ngành nhằm bảo đảm cơ quan hải quan có đầy đủ cơ sở pháp lý để thực hiện nhiệm vụ kiểm tra chuyên ngành tại cửa khẩu.
Ngoài ra, ngành Hải quan cũng đề xuất đầu tư, nâng cấp hệ thống công nghệ thông tin để toàn bộ hồ sơ kiểm tra chuyên ngành được số hóa và xử lý đồng bộ trên hệ thống hải quan điện tử và Cơ chế một cửa quốc gia; mặt khác đầu tư trang thiết bị kiểm tra, phòng thử nghiệm và tăng cường đào tạo cán bộ để đáp ứng yêu cầu triển khai mô hình mới.
Triển khai theo hai giai đoạn
Theo đề xuất của Cục Hải quan, việc triển khai sẽ được thực hiện theo lộ trình hai giai đoạn.
Giai đoạn từ năm 2026 đến 2030 sẽ ưu tiên áp dụng tại các cửa khẩu biên giới đường bộ với Trung Quốc. Sau năm 2030, mô hình sẽ được mở rộng sang các loại hình cửa khẩu khác như đường sắt, đường biển và hàng không.
Ngoài ra, từ ngày 1/6 tới, Cục Hải quan sẽ chính thức thí điểm mô hình thông quan tập trung tại Chi cục Hải quan khu vực III – Hải Phòng. Theo mô hình này, việc tiếp nhận và kiểm tra hồ sơ sẽ được tập trung tại một đầu mối duy nhất là Đội thông quan, thay vì phân tán tại nhiều đơn vị như hiện nay.
Theo ông Âu Anh Tuấn, đây là đề án lớn, liên quan đến nhiều bộ, ngành và tác động trực tiếp tới hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp. Vì vậy, quá trình triển khai cần có sự chỉ đạo thống nhất từ Chính phủ cùng sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan liên quan để bảo đảm hiệu quả thực thi.
Hà Chi