Từ cửa khẩu đến thị trường: Hải quan trong dòng chảy hàng hóa
Thương mại Việt Nam - Lào không chỉ diễn ra tại khu vực cửa khẩu. Một lô hàng đi qua biên giới còn tiếp tục hành trình trên các tuyến quốc lộ, qua kho bãi, trung tâm logistics, cơ sở sản xuất, phân phối và có thể kết nối với hệ thống cảng biển để đi xa hơn.
Trên hành lang này, khu vực Nghệ An có cửa khẩu quốc tế Nậm Cắn kết nối với Lào qua Quốc lộ 7; Hà Tĩnh có cửa khẩu quốc tế Cầu Treo trên tuyến Quốc lộ 8; Quảng Trị có các cửa khẩu quốc tế kết nối với mạng lưới giao thương của Lào và khu vực Trung Lào.
Mỗi tuyến có đặc điểm hàng hóa, phương thức vận chuyển và thị trường khác nhau. Tuy nhiên, điểm chung là doanh nghiệp đều cần một quy trình thông quan minh bạch, thông tin chính sách dễ tiếp cận và khả năng giải quyết vướng mắc kịp thời. Đó cũng là nơi vai trò của cơ quan Hải quan không chỉ nằm ở khâu kiểm soát tại cửa khẩu mà còn gắn với việc tạo thuận lợi thương mại.
Đối với doanh nghiệp biên mậu, thời gian thực hiện thủ tục có thể liên quan trực tiếp đến kế hoạch vận tải, chi phí phương tiện, lưu kho, lưu bãi và tiến độ giao nhận. Vì vậy, mỗi cải tiến trong phương thức hỗ trợ doanh nghiệp đều có thể tác động đến hiệu quả vận hành của cả chuỗi hàng hóa.
Ảnh minh hoạ
93,3% hài lòng, nhưng 76 kiến nghị chính là dữ liệu đáng chú ý
Chi cục Hải quan khu vực XI vừa tiến hành khảo sát mức độ hài lòng của doanh nghiệp năm 2026 bằng hình thức trực tuyến. Doanh nghiệp có thể tham gia thông qua đường link, mã QR, thư điện tử, các nhóm trao đổi, kênh hướng dẫn nghiệp vụ hoặc trực tiếp trong quá trình thực hiện thủ tục.
Có 147 phiếu hợp lệ được sử dụng để phân tích, với 2.499 lượt đánh giá trên 17 tiêu chí, tập trung vào 5 nhóm nội dung gồm: Thông tin, Hỗ trợ doanh nghiệp, Tham vấn, Hợp tác và Giám sát. Kết quả, tỷ lệ hài lòng chung đạt 93,3%, điểm đánh giá trung bình 3,34/4 điểm. Trong 2.499 lượt đánh giá, có 1.016 lượt “Rất hài lòng”, chiếm 40,66%; 1.316 lượt “Hài lòng”, chiếm 52,7%; 167 lượt “Bình thường”. Không có lượt lựa chọn “Không hài lòng” hoặc “Rất không hài lòng”. Những con số này cho thấy mức độ đánh giá tích cực của cộng đồng doanh nghiệp đối với hoạt động phục vụ của Hải quan khu vực XI. Tuy nhiên, dưới góc nhìn kinh doanh biên mậu, đáng chú ý không kém là 76 ý kiến, đề xuất, kiến nghị được doanh nghiệp gửi tới Chi cục.
Các phản hồi tập trung vào những vấn đề khá sát với hoạt động thực tế: cung cấp thông tin, chính sách mới kịp thời và dễ tiếp cận; nâng cao tốc độ hỗ trợ, giải đáp vướng mắc; tăng cường các kênh hỗ trợ trực tuyến; đa dạng hóa hình thức đối thoại, tham vấn và hướng dẫn thống nhất đối với những vấn đề nghiệp vụ phức tạp.
Nói cách khác, doanh nghiệp không chỉ cần “được thông quan”, mà còn cần biết trước chính sách, được hướng dẫn đúng và có thể xử lý nhanh những vấn đề phát sinh.
Khi thời gian thông quan gắn với chi phí logistics
Trong thương mại biên giới, chi phí của doanh nghiệp không chỉ nằm ở giá mua và giá bán hàng hóa. Chi phí vận tải, nhiên liệu, nhân công, kho bãi, lưu phương tiện và thời gian chờ đợi cũng là những yếu tố tác động đến hiệu quả kinh doanh. Đặc biệt với những loại hàng có yêu cầu cao về thời gian hoặc điều kiện bảo quản, việc phát sinh thêm thời gian tại một khâu có thể kéo theo chi phí ở các khâu phía sau. Vì vậy, cải cách thủ tục Hải quan và nâng cao chất lượng hỗ trợ doanh nghiệp có thể được nhìn nhận trong mối quan hệ với toàn bộ chuỗi logistics.
Khi doanh nghiệp tiếp cận thông tin chính sách nhanh hơn, được hướng dẫn thống nhất hơn và có các kênh hỗ trợ trực tuyến hiệu quả hơn, khả năng chủ động lập kế hoạch vận chuyển, chuẩn bị hồ sơ và tổ chức dòng hàng cũng được nâng lên.
Đây là lý do nhóm Hỗ trợ doanh nghiệp trong khảo sát đạt điểm trung bình 3,42/4, tỷ lệ hài lòng 94,6%. Nhóm Thông tin đạt 3,37/4 và 94,2%; Tham vấn đạt 3,32/4 và 92,5%; Hợp tác đạt 3,28/4 và 92%; Giám sát đạt 3,28/4 và 92,5%. Ở cấp độ từng tiêu chí, “Hỗ trợ giải đáp vướng mắc cho các doanh nghiệp” đạt 3,48/4; “Hỗ trợ doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật” đạt 3,44/4; “Sự đa dạng của các hình thức cung cấp thông tin” đạt 3,43/4.
Đối thoại để nhận diện điểm nghẽn từ thực tiễn
Một dữ liệu đáng chú ý khác là 94/147 doanh nghiệp, tương đương 64%, cho biết đã tham gia ít nhất một hội nghị đối thoại trong năm 2026.
Đối thoại trực tiếp giúp cơ quan Hải quan tiếp nhận những vấn đề mà doanh nghiệp gặp trong quá trình thực hiện thủ tục, đồng thời giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn các quy định liên quan đến hoạt động xuất nhập khẩu.
Đối với các tuyến biên mậu Việt Nam – Lào, hình thức tương tác này càng có ý nghĩa bởi doanh nghiệp hoạt động trong môi trường có nhiều yếu tố đặc thù: cửa khẩu, vận tải xuyên biên giới, kiểm tra chuyên ngành, kho bãi, phương tiện và các yêu cầu quản lý đối với từng nhóm hàng.
Một hướng hỗ trợ hiệu quả không nhất thiết chỉ là tăng thêm thủ tục hay thêm đầu mối, mà có thể nằm ở việc cung cấp thông tin đúng thời điểm và giúp doanh nghiệp chủ động phòng ngừa vướng mắc ngay từ trước khi hàng đến cửa khẩu.
Bên cạnh tỷ lệ hài lòng chung cao, khảo sát cũng cho thấy một số tiêu chí có tỷ lệ thấp hơn mức chung.
Cụ thể, tiêu chí về đa dạng hình thức hợp tác và hợp tác chuyên đề cùng đạt 90,5%; thông tin trên Trang thông tin điện tử và hiện đại hóa các kênh giám sát cùng đạt 91,16%. Những con số này không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đánh giá thấp chất lượng phục vụ, nhưng cho thấy vẫn còn nhu cầu tiếp tục mở rộng phương thức tương tác.
Trong bối cảnh thương mại biên giới ngày càng gắn với số hóa, doanh nghiệp có xu hướng cần những kênh thông tin nhanh, dễ truy cập, có khả năng tra cứu và phản hồi vướng mắc mà không phụ thuộc hoàn toàn vào hình thức trực tiếp.
Đây cũng là cơ sở để cơ quan Hải quan tiếp tục phát triển các phương thức hỗ trợ trực tuyến, hệ thống hóa chính sách và tăng cường hướng dẫn đối với những nhóm vấn đề nghiệp vụ thường phát sinh.
Từ Nậm Cắn, Cầu Treo đến các cửa khẩu Quảng Trị
Nếu nhìn toàn bộ hành lang Việt Nam – Lào qua Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Trị, có thể thấy mỗi cửa khẩu là một điểm kết nối của một không gian kinh tế rộng hơn. Từ Nậm Cắn, hàng hóa có thể theo Quốc lộ 7 về trung tâm Nghệ An và kết nối với các khu vực sản xuất, phân phối, logistics, cảng biển. Từ Cầu Treo, dòng hàng kết nối với Hà Tĩnh và hệ thống giao thông phía Đông, tạo điều kiện để hàng hóa từ Lào tiếp cận thị trường Việt Nam và ngược lại.
Tại Quảng Trị, các cửa khẩu quốc tế trên tuyến biên giới Việt Nam – Lào giữ vai trò kết nối với khu vực Trung và Nam Lào, đồng thời tạo ra hướng vận chuyển hàng hóa xuyên biên giới về miền Trung Việt Nam.
Trong một hành lang thương mại như vậy, hiệu quả của hoạt động Hải quan không thể chỉ đo bằng số lượng tờ khai hay thời gian xử lý hồ sơ. Một chỉ số quan trọng khác là khả năng giúp doanh nghiệp dự đoán, chuẩn bị và chủ động tổ chức dòng hàng.
Từ “gác cửa” sang đồng hành cùng dòng hàng hợp pháp
Quản lý Hải quan luôn phải bảo đảm yêu cầu kiểm soát hàng hóa, phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và các hành vi vi phạm pháp luật. Song song với đó là yêu cầu tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu hợp pháp. Hai nhiệm vụ này đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với phương thức quản lý hiện đại, trong đó công nghệ, dữ liệu, phân tích rủi ro và trao đổi thông tin với doanh nghiệp có vai trò ngày càng quan trọng.
Theo ông Nguyễn Thành Trung, Phó Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực XI, khảo sát mức độ hài lòng không chỉ là kênh ghi nhận đánh giá của doanh nghiệp mà còn giúp cơ quan Hải quan nhận diện cụ thể những nội dung doanh nghiệp quan tâm trong quá trình thực hiện thủ tục.
Đáng chú ý, khảo sát năm 2026 đã bổ sung thông tin về đơn vị hải quan thực hiện thủ tục. Trong 147 phiếu hợp lệ, 7 đơn vị được thiết kế sẵn trong biểu mẫu nhận tổng cộng 208 lượt lựa chọn. Dữ liệu cho thấy doanh nghiệp tham gia khảo sát có hoạt động tại nhiều địa bàn và có doanh nghiệp thực hiện thủ tục tại nhiều đơn vị thuộc khu vực Nghệ An và Hà Tĩnh.
Việc tiếp tục phân tích dữ liệu theo từng đơn vị, địa bàn và nhóm vấn đề có thể giúp cơ quan Hải quan nhận diện rõ hơn nhu cầu của từng nhóm doanh nghiệp.
Đối với hành lang thương mại Việt Nam - Lào, cửa khẩu chỉ là điểm bắt đầu của một chuỗi vận động hàng hóa dài hơn. Phía sau cửa khẩu là vận tải, logistics, kho bãi, sản xuất, phân phối và thị trường.
Bởi vậy, mỗi cải tiến trong thủ tục Hải quan đều cần được nhìn trong mối liên hệ với dòng hàng và chi phí của doanh nghiệp.
Kết quả khảo sát năm 2026 với 93,3% doanh nghiệp hài lòng là một chỉ dấu tích cực. Nhưng 76 kiến nghị mới là nguồn dữ liệu giúp nhìn rõ hơn những yêu cầu đang đặt ra từ thực tiễn.
Khi phản hồi của doanh nghiệp được chuyển hóa thành những thay đổi cụ thể về cung cấp thông tin, hỗ trợ trực tuyến, đối thoại, hướng dẫn nghiệp vụ và giám sát, vai trò của Hải quan sẽ không chỉ dừng ở việc kiểm soát tại cửa khẩu.
Đó còn là vai trò của một mắt xích trong cả chuỗi thương mại biên giới – nơi tốc độ xử lý, tính minh bạch của thông tin và khả năng hỗ trợ doanh nghiệp cùng góp phần quyết định mức độ thông suốt của dòng hàng trên hành lang Nghệ An - Hà Tĩnh - Quảng Trị - Lào.
Giang Thanh