Hầu đồng cùng với hát Văn là một trong những hoạt động liên quan đến tục thờ Mẫu của người Việt cổ, thường được thực hiện tại các đền, phủ thờ đạo Mẫu. Những người theo đạo Mẫu tin rằng, các hoạt động diễn xướng này giúp con người có thể nhập hồn của thần linh. Từ đó, người ta có thể cầu mong thần linh ban cho sức khoẻ, tiền tài, quan lộc và sự vui vẻ trong cuộc sống.
Xưa kia, người dân Việt Nam theo tín ngưỡng Tứ phủ (thờ: trời, đất, núi, sông), và hát chầu thường được gắn với tín ngưỡng hầu đồng, mọi người tin rằng nghi thức lên đồng giúp họ có thể giao tiếp với thần linh thông qua những đồng cô hay đồng cậu. Nói đến những nghệ nhân đã cống hiến cho loại hình nghệ thuật này phải kể đến nghệ nhân thanh đồng Hoàng Tiến Hưng là một trong số những nghệ nhân đi tiên phong đưa hát văn lên sân khấu kịch để bất cứ ai cũng đều biết đến nghi thức thờ Mẫu.
Nghệ nhân Hoàng Tiến Hưng biểu diễn Giá Quan Lớn Đệ Tam
Phóng viên có dịp trao đổi với nghệ nhân tại nhà hát chèo Hà Nội về cuộc đời cũng như các nghi lễ trong nghi thức thờ Mẫu. Thầy cho rằng “Hầu đồng, hát văn là một phần không thể thiếu trong sinh hoạt tín ngưỡng thờ Mẫu. Không nên phản đối cái nhìn đưa Đạo Mẫu lên sân khấu bởi lẽ những hoạt động này cũng mang tính nghệ thuật sân khấu đặc sắc. Trong đó, yếu tố tâm linh là sức nặng chủ yếu lôi cuốn khán giả, để thể hiện thành công, người diễn phải đem được cái “thần” của diễn xướng hầu đồng lên sân khấu”.
Hình ảnh trong một số buổi biểu diễn hát văn
Nghệ nhân thanh đồng Hoàng Tiến Hưng chia sẻ, sinh ra và lớn lên ở thôn Triệu Xuyên, xã Long Xuyên, huyện Phúc Thọ, Hà Nội, tuổi ấu thơ của thầy gắn liền với truyền thống gia đình cũng như những giá trị văn hóa của quê hương. Phải chăng cũng là một cơ duyên, vào năm 10 tuổi, thầy bị lên sởi và đậu mùa, gia đình tưởng chết. Sau trận ốm thập tử nhất sinh đó, thầy trở thành thanh đồng ở phủ, hằng ngày học và thực hành đạo song song với việc đi học văn hóa cũng như quá trình học tập tại Khoa Du lịch, Trường Đại học KHXH và Nhân văn Hà Nội sau này. Cùng học những làn điệu chèo ngọt ngào và nghệ thuật hát trống quân - một di sản văn hoá phi vật thể độc đáo ở Phúc Thọ, thầy còn được nhiều vị trưởng thượng dạy dỗ, đặc biệt là trong quá trình tu tập, thực hành đạo và hành đạo để có được như ngày hôm nay.
Trăn trở với nghề, nghệ nhân buồn cho rằng, tín ngưỡng thờ Mẫu và hát Chầu văn từng bị kỳ thị và được xem là một hình thức mê tín dị đoan. Cũng bởi vì, có không ít người hành Đạo nhưng không hiểu Đạo, không hiểu về tín ngưỡng thờ Mẫu hoặc cố tình “lợi dụng” Thánh để trục lợi cá nhân do vậy thực hành nghi lễ sai, làm sai lệch giá trị của Đạo Mẫu. Điều này khiến không ít thanh đồng chân chính phải băn khoăn, trăn trở. Thầy nói thêm: “Nhân việc đàm về đời và đạo, cổ và kim, kính thánh trọng thầy ...! Ngày nay theo tôi quan sát có một bộ phận không nhỏ các bạn trẻ hoặc các "ông bà đồng" trẻ chưa ba năm tạ thánh tạ thầy đã cầm gáo khai hồ mở phủ lấy thành tích lấy uy là được làm đồng trưởng nên có chăng rễ trong việc sao cũng được mà dần dần mất đi một phần quý hoá trong việc tiền trình hậu tạ…”
Chính vì vậy, là cán bộ nhà hát Chèo Hà Nội, hiện mong muốn lớn nhất của nghệ nhân là việc đưa Chầu văn vào giảng dạy trong các trường Đại học cho sinh viên các ngành văn hóa, du lịch. Một phần là để cho các bạn trẻ biết được lịch sử hình thành và phát triển của thờ Mẫu. Một phẩn, để mọi tầng lớp trong xã hội biết được bản chất cũng như cái hay cái đẹp của hầu đồng đem lại trong đời sống văn hóa. Năm 2013, 2014, nghệ nhân có kết hợp cùng với khoa Văn hóa của trường Đại học Văn hóa và khoa Du lịch của trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn đưa văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu vào trường để giảng dạy cho sinh viên. Thầy chỉ mong rằng những người quản lý trong tương lai phải biết và nắm rõ hơn về văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu và nghệ thuật hát văn của dân tộc.
Tính đến thời điểm này, nghệ nhân Hoàng Tiến Hưng đã có gần 30 năm theo đạo Mẫu và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Thầy cũng từng tham gia nhiều kỳ Liên hoan nghệ thuật Chầu văn do Thành phố Hà Nội và các địa phương khác (Nam Định, Ninh Bình, Hải Phòng, Phú Thọ) tổ chức, mang văn hoá tâm linh tín ngưỡng thờ Mẫu ra các đảo: Côn Đảo, Phú Quốc. Tối 14/9/2015 tại Hà Nội, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam đã long trọng tổ chức lễ phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian cho 11 nghệ nhân đã có cống hiến trong việc thực hành diễn xướng và truyền dạy nghi lễ Chầu văn. Nghệ nhân Hoàng Tiến Hưng cũng được nhận niềm vinh dự đó.
TSKH Tô Ngọc Thanh trao Bằng chứng nhận Nghệ nhân dân gian
cho nghệ nhân Hoàng Tiến Hưng
Theo nghệ nhân, việc phong tặng của các cơ quan chức năng đối với những nghệ nhân có nhiều đóng góp vừa là vinh dự vừa là trách nhiệm của các thanh đồng trong việc phụng sự Phật thánh, giữ gìn những nét văn hóa truyền thống.
Nghệ nhân Hoàng Tiến Hưng cũng bày tỏ biết ơn tới Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam cũng như các nhà khoa học, các thanh đồng… những năm qua đã dày công nghiên cứu để đưa giá trị văn hoá tín ngưỡng thờ mẫu trong đó có nghi lễ chầu văn (hầu đồng) có một vị trí nhất định, được cơ quan quản lý nhà nước công nhận di sản văn hoá phi vật thể của dân tộc và đang hoàn tất hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Cũng nằm trong một loạt các hoạt động liên quan đến việc gìn giữ, bảo tồn và phát triển về văn hóa tín ngưỡng tâm linh, mới đây, UBND TP Hà Nội vừa có tờ trình số 128/TTr-UBND đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa di sản văn hóa phi vật thể Tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt trên địa bàn Hà Nội vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Với những cống hiến lớn lao cho việc bảo tồn, giữ gìn và phát triển văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu của thầy Hoàng Tiến Hưng và toàn thể các đồng thầy khác trên cả nước, cùng với việc mở ra các hướng phát triển về văn hóa tâm linh của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thì hầu đồng sẽ đi sâu vào quần chúng và phát triển cho đến muôn đời sau.
Bích Trần.