Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào chuỗi cung ứng khu vực và quốc tế, hoạt động thương mại biên mậu đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế các tỉnh biên giới, thúc đẩy lưu thông hàng hóa và tăng cường hợp tác với các nước láng giềng. Tuy nhiên, song hành với những cơ hội là thách thức từ tình trạng buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới, trong đó nổi lên là phế liệu và thực phẩm đông lạnh không rõ nguồn gốc.
Đây không chỉ là vấn đề của lực lượng quản lý thị trường, hải quan hay bộ đội biên phòng, mà còn là yếu tố tác động trực tiếp đến môi trường kinh doanh, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và sự phát triển bền vững của hoạt động biên mậu.
Hàng hóa nhập khẩu chính ngạch phải tuân thủ đầy đủ các quy định về hải quan, kiểm dịch, tiêu chuẩn chất lượng và nghĩa vụ thuế. Trong khi đó, hàng nhập lậu tìm cách né tránh toàn bộ các quy định này, tạo ra lợi thế về giá thành và gây cạnh tranh không bình đẳng với doanh nghiệp hoạt động hợp pháp. Điều này làm suy giảm động lực đầu tư, ảnh hưởng đến niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp đối với môi trường kinh doanh tại khu vực cửa khẩu.
Bên cạnh đó, buôn lậu còn gây thất thu đáng kể cho ngân sách nhà nước. Các khoản thu từ thuế nhập khẩu, thuế giá trị gia tăng và các loại phí liên quan bị thất thoát, trong khi Nhà nước vẫn phải bố trí nguồn lực lớn để tăng cường kiểm soát, xử lý vi phạm và khắc phục các hệ lụy phát sinh.
Đối với mặt hàng phế liệu, rủi ro không chỉ nằm ở khía cạnh thương mại mà còn liên quan đến môi trường. Phế liệu nhập lậu có thể lẫn chất thải nguy hại, hóa chất độc hại hoặc tạp chất không đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật. Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, quá trình lưu giữ, tái chế và xử lý có nguy cơ gây ô nhiễm đất, nguồn nước và không khí, làm gia tăng chi phí bảo vệ môi trường cũng như ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng
Thực tế cho thấy, tình trạng buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới vẫn diễn biến phức tạp với nhiều phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi. Trước thực trạng này, lực lượng chức năng tại nhiều địa phương đã tăng cường đấu tranh, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm nhằm bảo đảm môi trường kinh doanh lành mạnh và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Ngày 20/9/2025, Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng thành phố Hải Phòng chủ trì, phối hợp với Chi cục Quản lý thị trường, UBND phường Đông Hải cùng các cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra một container có dấu hiệu nghi vấn.
Qua kiểm tra, lực lượng chức năng phát hiện bên trong container chứa khoảng 29,84 tấn phế liệu kim loại dạng mẩu vụn, chưa xác định được chủng loại và giá trị. Theo đánh giá ban đầu, số phế liệu này có nguy cơ gây ảnh hưởng đến môi trường nếu không được quản lý, xử lý đúng quy định. Chủ lô hàng được xác định là Nguyễn Văn Thành (SN 1980) và Tống Thị Thủy (SN 1983, vợ ông Thành), cùng trú tại Tổ dân phố 6, phường Lê Ích Mộc, thành phố Hải Phòng.
Tại Quảng Ninh - địa phương có hoạt động xuất nhập khẩu và thương mại biên giới sôi động - lực lượng Công an đã triển khai đồng bộ các biện pháp nghiệp vụ, tập trung đấu tranh với các hành vi buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới và kinh doanh hàng hóa vi phạm.
Điển hình, ngày 23/6/2026, Phòng Cảnh sát kinh tế, Công an tỉnh Quảng Ninh chủ trì, phối hợp với Công an phường Móng Cái 1 và Đội Quản lý thị trường số 4 kiểm tra một cơ sở kinh doanh thời trang trên đường Trần Quốc Toản, phường Móng Cái 1. Qua kiểm tra, lực lượng chức năng phát hiện 1.461 sản phẩm gồm quần áo, giày dép, túi xách và mũ không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc, xuất xứ. Nhiều sản phẩm có dấu hiệu giả mạo nhãn hiệu của các thương hiệu quốc tế như Hermes, Gucci, Louis Vuitton, Dior, Nike, Adidas... với tổng giá trị hàng hóa theo giá niêm yết ước tính gần 1 tỷ đồng.
Theo thông tin từ cơ quan Công an, chủ cơ sở thừa nhận đã thu mua hàng hóa từ nhiều nguồn trôi nổi để kinh doanh nhằm thu lợi nhuận. Hiện vụ việc đang được tiếp tục xác minh, giám định và xử lý theo quy định của pháp luật.
Vụ việc là minh chứng cho những nỗ lực của các lực lượng chức năng trong công tác phòng, chống buôn lậu và gian lận thương mại. Đồng thời, đây cũng là lời cảnh báo về những hệ lụy mà hàng hóa nhập lậu, không rõ nguồn gốc và hàng giả gây ra đối với thị trường. Không chỉ tạo ra sự cạnh tranh thiếu bình đẳng với doanh nghiệp làm ăn chân chính, các hành vi này còn làm thất thu ngân sách, ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng, uy tín của hoạt động thương mại biên giới và môi trường đầu tư tại các khu vực cửa khẩu.
Trong khi đó, thực phẩm đông lạnh nhập lậu tiềm ẩn nhiều nguy cơ về an toàn thực phẩm. Không ít lô hàng không có giấy tờ chứng minh nguồn gốc xuất xứ, không qua kiểm dịch hoặc không bảo đảm điều kiện bảo quản theo quy định. Việc những sản phẩm này lưu thông trên thị trường có thể làm gia tăng nguy cơ ngộ độc thực phẩm, phát sinh dịch bệnh và ảnh hưởng đến niềm tin của người tiêu dùng đối với thị trường thực phẩm.
Ảnh minh hoạ
Một vụ việc khác cho thấy thủ đoạn buôn lậu ngày càng tinh vi xảy ra tại khu vực biên giới phía Bắc. Tối 22/6/2026, tại khu vực chân cầu mới đang xây dựng trên sông Lô (Km 311+420, Quốc lộ 2), thuộc xóm Pha Hán, thôn Giang Nam, xã Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang, Hải quan cửa khẩu quốc tế Thanh Thủy phối hợp với Đội Kiểm soát hải quan (Chi cục Hải quan khu vực XVI) và Đồn Biên phòng cửa khẩu quốc tế Thanh Thủy đã phát hiện, xử lý một vụ vận chuyển hàng hóa trái phép qua biên giới.
Tang vật thu giữ gồm 225 kg lạp xưởng đông lạnh, chưa xác định được chủ sở hữu. Qua kiểm tra, lực lượng chức năng nhận định các đối tượng đã lợi dụng đêm tối để thả hàng hóa trôi theo dòng sông từ phía Trung Quốc vào Việt Nam, nhằm né tránh sự kiểm tra, kiểm soát của các cơ quan chức năng.
Vụ việc cho thấy các đối tượng buôn lậu không ngừng thay đổi phương thức, thủ đoạn, từ vận chuyển qua đường mòn, lối mở đến lợi dụng địa hình sông, suối để đưa hàng hóa không rõ nguồn gốc vào nội địa. Điều này không chỉ gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước về hải quan, mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn thực phẩm, ảnh hưởng đến môi trường cạnh tranh và làm gia tăng áp lực đối với hoạt động thương mại biên mậu chính ngạch.
Từ góc độ phát triển thương mại, buôn lậu cũng ảnh hưởng đến uy tín của các khu kinh tế cửa khẩu và hoạt động logistics biên giới. Một môi trường kinh doanh thiếu minh bạch sẽ làm giảm sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư, doanh nghiệp xuất nhập khẩu và đối tác quốc tế. Trong dài hạn, điều này có thể làm suy giảm vai trò của thương mại biên mậu như một động lực tăng trưởng của các địa phương biên giới.
Để xây dựng nền thương mại biên mậu hiện đại, minh bạch và bền vững, việc kiểm soát hiệu quả hoạt động buôn lậu cần được thực hiện đồng bộ. Cùng với tăng cường phối hợp giữa hải quan, bộ đội biên phòng, công an, quản lý thị trường và chính quyền địa phương, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý cửa khẩu, nâng cao hiệu quả trao đổi thông tin giữa các lực lượng chức năng và tăng cường hợp tác với cơ quan có thẩm quyền của các nước láng giềng nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm.
Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy phát triển thương mại biên mậu theo hướng hiện đại, minh bạch và bền vững, việc tăng cường kiểm soát hàng hóa qua biên giới, xử lý nghiêm các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm trật tự thị trường, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và nâng cao chất lượng tăng trưởng của hoạt động xuất nhập khẩu.
Phát triển biên mậu không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu, mà còn ở chất lượng của môi trường kinh doanh, tính minh bạch của thị trường và khả năng bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng cũng như môi trường. Kiểm soát hiệu quả hàng lậu, đặc biệt là phế liệu và thực phẩm đông lạnh, vì vậy không chỉ góp phần bảo vệ lợi ích kinh tế mà còn tạo nền tảng cho hoạt động thương mại biên giới phát triển ổn định, bền vững và phù hợp với yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.
Giang Thanh